Podstawowe informacje w zakresie tworzenia lub rozwoju krótkich łańcuchów dostaw lub rynków lokalnych w ramach działania "Współpraca" PROW 2014-2020

Operacje, których przedmiotem są krótkie łańcuchy dostaw żywności (KŁŻ) nie są innowacją samą w sobie, gdyż taki model sprzedaży produktów rolnych dominował przed procesem globalizacji i uprzemysłowienia handlu. Dlatego, w dobrze przygotowanych KŁŻ lub przy ich dalszym rozwoju należy się spodziewać i oczekiwać przede wszystkim innowacji w zakresie sposobu ich organizacji tak, aby po utworzeniu dawały większą szansę na uzyskanie nie tylko samofinansowania swojej działalności, ale także przynoszenia dochodu rolnikom, dalszego utrzymania trwałości i rozwoju utworzonego lub rozwijanego łańcucha.

Na potrzeby wsparcia finansowego udzielanego w ramach działania "Współpraca" stosowana jest definicja krótkich łańcuchów dostaw w rozumieniu art. 2 ust. 1 akapit drugi lit. m rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 487, z późn. zm.) i art. 11 rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) nr 807/2014 z dnia 11 marca 2014 r. uzupełniającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1305/2013 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i wprowadzającego przepisy przejściowe (Dz. Urz. UE L 227 z 31.07.2014, str. 1 z późn. zm.).

Zgodnie z ww. przepisami, krótkim łańcuchem dostaw określa się łańcuch dostaw, który obejmuje ograniczoną liczbę podmiotów gospodarczych zaangażowanych we współpracę, przynoszący lokalny rozwój gospodarczy oraz charakteryzujący się ścisłymi związkami geograficznymi i społecznymi między producentami, podmiotami zajmującymi się przetwórstwem a konsumentami. W przepisach uzupełniających UE doprecyzowuje się, że wsparcie na rzecz utworzenia krótkich łańcuchów dostaw obejmuje wyłącznie łańcuchy dostaw, w które między rolnikiem a konsumentem zaangażowany jest nie więcej niż jeden pośrednik. Pośrednictwo następuje wtedy, gdy rolnik traci kontrolę i możliwość podejmowania decyzji o dalszych losach i przeznaczeniu wyprodukowanych przez siebie produktów rolnych, czyli następuje sprzedaż produktu i inny podmiot staje się jego właścicielem i podejmuje związane z tym produktem dalsze decyzje.

Dodatkowo, w odniesieniu do wsparcia udzielanego w ramach działania "Współpraca" w Polsce, w opisie działania zawartym w PROW 2014-2020, a także w krajowych przepisach regulujących realizację działania, określonych w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 23 grudnia 2016 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania "Współpraca" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz. U. z 2018 r. poz. 1226 oraz 1683) określono, że wsparcie operacji, dotyczących współpracy między podmiotami łańcucha dostaw na rzecz tworzenia lub rozwoju krótkich łańcuchów dostaw lub rynków lokalnych podlega realizowanie operacji przez grupę operacyjną na rzecz innowacji, w której skład wchodzi co najmniej 10 rolników.

Z kolei w odniesieniu do rynku lokalnego, dla potrzeb udzielania wsparcia w ramach działania "Współpraca" przyjęto definicję obszaru rynku lokalnego zawartą w przepisach § 2 ust. 1 pkt 4 i ust. 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 marca 2016 r. w sprawie szczegółowych warunków uznania działalności marginalnej, lokalnej i ograniczonej (Dz. U. z 2016 r. poz. 451), w którym określa się, że miejsca produkcji lub miejsca sprzedaży znajdują się na obszarze jednego województwa lub na obszarach powiatów sąsiadujących z tym województwem, położonych na obszarach innych województw. Ponadto, miejsca do których następuje dostawa, mogą znajdować się na obszarach miast stanowiących siedzibę wojewody lub sejmiku województwa, położonych na obszarach województw sąsiadujących z województwem, w którym jest prowadzona produkcja tych produktów.

KŁŻ mają za zadanie skracać drogę produktów rolnych od producentów do konsumentów, dlatego też zwykle rozumiane są łącznie z funkcjonowaniem w ramach rynku lokalnego, właśnie ze względu na "skrócenie" drogi produktów i bliskie relacje konsumentów z rolnikami. Jednakże, możliwe i dopuszczalne są także takie KŁŻ, które są skrócone ale mogą dotyczyć rynku znacznie szerszego, nawet międzynarodowego, ze względu na niszowe produkty rolne, które są przedmiotem działalności KŁŻ. Możliwa jest także sytuacja, gdy operacja, której będzie mogło dotyczyć wsparcie, będzie dotyczyła tworzenia lub rozwoju samego rynku lokalnego (bez wpisywania się w definicję KŁŻ), np. zorganizowania otwartego systemu, dostępnego dla wszystkich zainteresowanych, obejmującego bazę danych rolników, kontrolę jakości produktów, wymogi limitowanego zasięgu pochodzenia, punktów dystrybucji oraz klauzul pochodzenia produktów stosowanych w PZP przez władze regionalne/lokalne na rzecz promocji produktów lokalnych. Przy czym należy też podkreślić, że nie chodzi w takim przypadku o budowę infrastruktury obiektów takiego rynku lokalnego, ze względu na rozdział wsparcia pomiędzy tym oferowanym w ramach działania "Współpraca" a wsparciem oferowanym w ramach innych instrumentów PROW 2014-2020, np. operacje typu "Inwestycje w targowiska lub obiekty budowlane przeznaczone na cele promocji lokalnych produktów" w ramach poddziałania "Wsparcie inwestycji w tworzenie, ulepszanie i rozwijanie podstawowych usług lokalnych dla ludności wiejskiej, w tym rekreacji, kultury, i powiązanej infrastruktury", w ramach którego wspiera się budowę lub modernizację infrastruktury targowiskowej).

W większości krajów UE podejmowane są wyzwania związane z zapewnieniem możliwości takiego systemu handlu produktami rolnymi, w którym również drobni producenci mają zapewnioną pozycję przetargową wobec odbiorców towarów, mogą utrzymać siebie i swoje rodziny, a także rozwijać swoją działalność. Działania te przynoszą bardziej lub mniej korzystne efekty, gdyż partnerstwa zawiązywane dla stworzenia KŁŻ napotykają na bariery utrudniające im zorganizowanie, funkcjonowanie lub rozwój działalności.
Można wyróżnić następujące grupy barier:

1. PRZEPISY (SANITARNE, PODATKOWE, ZAMÓWIEŃ PUBLICZNYCH)

Aby legalnie sprzedawać produkty bezpośrednio konsumentom, rolnicy muszą spełnić obowiązujące wymogi sanitarne oraz podatkowe, które są określone w ustawach i rozporządzeniach regulujących tzw. "sprzedaż bezpośrednią" (tj. sprzedaż bezpośrednia, dostawy bezpośrednie, sprzedaż marginalna, lokalna, ograniczona (MLO), Rolniczy Handel Detaliczny oraz ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych).

Istnieje możliwość dalszego złagodzenia i uproszczenia przepisów sanitarnych odnośnie do zarówno produkcji jak i sprzedaży bezpośredniej, lokalnej i ograniczonej. Minimalne wymogi sanitarne UE odnoszące się do produkcji żywności określone zostały w przepisach wraz z derogacjami i ułatwieniami, która pozostawia pewną elastyczność w zakresie określenia przepisów szczegółowych państwom członkowskim. Prace nad łagodniejszą wersją przepisów trwają np. w Austrii i Holandii, gdzie inspekcja weterynaryjna współpracuje z organizacjami rolniczymi nad ograniczeniem wymogów sanitarnych do listy krytycznych punktów kontroli obowiązkowych dla produkcji i sprzedaży lokalnej, marginalnej i ograniczonej. W Polsce również prowadzone są takie prace, zgodnie z którymi, w odniesieniu do przetwórstwa w gospodarstwach rolnych, nie będzie konieczności spełniania wymogów sanitarnych takich jak w przypadku zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego pod warunkiem opracowania i wprowadzenia systemu kontroli krytycznych punktów procesu przetwórstwa w danych gospodarstwie.

W wielu krajach UE (np. Danii, Włoszech, Finlandii) władzom publicznym udało się przezwyciężyć przeszkody i zawrzeć umowy z lokalnymi firmami, wspierając w ten sposób rozwój KŁŻ, a także wzrost produkcji żywności ekologicznej. Osiągnięto to dzięki nadawaniu preferencji w ramach zamówień publicznych w odniesieniu do produktów lokalnych, ekologicznych (co nie jest sprzeczne z prawem UE) przy zamówieniach publicznych organizowanych przez lub dla, na przykład, szkół, uniwersytetów, urzędów, zakładów karnych, szpitali, wojska.

2. FINANSOWANIE SYSTEMÓW KŁŻ.

Systemy KŁŻ opierają swoją działalność na współpracy (często nieformalnej) pomiędzy rozproszonymi geograficzne producentami i konsumentami. Często napotykają na trudności związane z zapewnieniem środków finansowych dla prowadzenia działalności oraz dla inwestowania w nowe rozwiązania organizacyjne, technologie i urządzenia - zarówno jako rozwiązania systemowe (wspólne) jak i w przypadku indywidualnych potrzeb partycypujących producentów. Banki i instytucje są często niechętne do inwestowania ze względu na postrzeganie sektora rolnego oraz drobnych rolników jako obarczonego wysokim poziomem ryzyka przedsięwzięć. Ponadto, w metodykach oceny przedsięwzięć stosowanych w bankach i instytucjach finansowych brakuje technologicznych i ekonomicznych odniesień lub wskaźników dotyczących oceny projektów realizowanych za pośrednictwem systemów KŁŻ.

Możliwe rozwiązania

  • Ustalenie wiarygodnych odniesień i wskaźników, które mogą być wykorzystane przez potencjalnych partnerów finansowych oraz inwestorów do oceny ryzyka i stopy zwrotu inwestycji.
  • Inicjowanie i ocena innowacyjnych modeli finansowania, takich jak crowdfunding; są one coraz bardziej popularne, ale nie są ugruntowane i dobrze rozumiane pod względem ich długoterminowego wpływu i opłacalności ekonomicznej.
  • Wykorzystanie nowych możliwości tzw. "inwestorów impaktowych", myślenie w kategoriach "prosumentów" oraz rozwój ekonomii społecznej mogą być dopasowane do potrzeb, uwarunkowań i możliwości systemów KŁŻ.
  • Wykorzystanie możliwości współpracy z korporacjami oraz innymi podmiotami gospodarczymi, które konkurują na rynku żywności, ale nie mają łatwego dostępu do żywności lokalnej. W takich przypadkach dodatkowym atutem byłaby możliwość wykorzystania faktu współpracy firm, korporacji z KŁŻ w ramach ich polityki Corporate Siocial Responsibility.

3. TWORZENIE PRODUKTU

Systemy KŁŻ opierają swoją działalność na współpracy i zbiorowym działaniu małych gospodarstw rolnych oraz licznych małych lub nawet mikro przedsiębiorstw, które nie są w stanie indywidualnie doskonalić swoich produktów oraz wypracowywać i produkować nowe pod kątem potrzeb i oczekiwań konsumentów. Uzyskując bezpośredni kontakt z konsumentem za pośrednictwem udziału w systemie KŁŻ, producenci zyskują również ważną informacje rynkową (czego poszukują konsumenci). Jednak pozostaje problem tworzenia i produkcji produktów, których oczekują konsumenci. Mali producenci mają trudności w uzyskaniu dostępu do innowacji technologicznych ze względu na koszty, brak wiedzy oraz brak urządzeń dostosowanych do małej skali produkcji lub przetwórstwa w gospodarstwie czy przedsiębiorstwie. Chodzi przede wszystkim o urządzenia do przetwarzania i pakowania, rozwiązania IT lub logistyczne. Dla wielu producentów partycypujących w systemach KŁŻ, wpływ na środowisko będzie kluczowym kryterium przy wyborze odpowiednich rozwiązań technologicznych ponieważ mają świadomość i ambicję gospodarowania w sposób zrównoważony, przyjazny dla środowiska, a konsumenci coraz częściej uwzględniają kwestie ekologii w swoich decyzjach zakupowych.

Możliwe rozwiązania

  • Ustanowienie systemu wspierania nowatorskich rozwiązań technologicznych i organizacyjnych odpowiadających na potrzeby biznesowe małych producentów wśród dostawców technologii lub badań.
  • Tworzenie inkubatorów kuchennych w celu udostępniania nowoczesnych technologii małym producentom w przyjazny i ciągły sposób.
  • Wykorzystanie możliwości współpracy z korporacjami, instytucjami publicznymi, które mają zapotrzebowania na nowe produkty żywnościowe.

4. KONTROLA AUTENTYCZNOŚCI

Aktualnie, rynek został zalany tzw. produktami "lokalnymi" lub rzekomo pochodzącymi "z gospodarstwa", "zdrowymi", "bez chemii", "autentycznymi". Niemal w każdym sklepie i na każdym targowisku pojawiają się dziś produkty określane jako "lokalne", a konsumentom jest trudno ocenić autentyczność tych stwierdzeń. Moda na produkt lokalny stwarza spore wyzwanie dla systemów KŁŻ oraz partycypujących w nich producentów, dla których wyróżnienie swoich produktów wobec konsumentów w warunkach coraz większej konkurencyjności nie jest łatwe. Jak zatem promować i chronić wartość rynkową systemu KŁŻ oraz wartość dodaną autentycznych produktów lokalnych o znanym pochodzeniu. W praktyce, w odniesieniu do każdego tworzonego lub funkcjonującego systemu KŁŻ, jeśli nie będzie posługiwał się urzędowym lub zarejestrowanym systemem certyfikacji, system taki powinien być stworzony pomiędzy producentami i konsumentami partycypującymi w danym systemie KŁŻ.

Możliwe rozwiązania

  • Systemy certyfikacji pochodzenia produktów.
  • Partycypacyjne systemy kontroli, polegające na uzgodnionych pomiędzy rolnikami i konsumentami kryteriach jakości, których spełnianie będzie kontrolowane z udziałem konsumentów. Nie muszą to być oficjalne zarejestrowane systemy jakości i urzędowe kontrole.
  • Publiczne, dobrowolne zobowiązania rolników oraz ewentualnie pośredników co do metod produkcji i standardów jakościowych produkowanych artykułów rolnych, umożliwiające konsumentom dochodzenie swoich praw w przypadku niedopełnienia tych zobowiązań (forma gwarancji produktów).

5. DOSTĘP DO RYNKÓW ZBYTU

Podstawowa bariera dla rozwijania systemów KŁŻ i zwiększania skali sprzedaży to trudności z zapewnieniem trwałości dostaw. Trudno zaspokoić potrzeby większych odbiorców, którzy z założenia pragną kupować produkty lokalne wprost od rolników, tak jak w przypadku sektora publicznego czy też w żywieniu zbiorowego szkół czy szpitali. Inna przeszkoda to uzyskanie trwałego i systematycznego dostępu do rynku zbytu w miastach oraz pokonanie barier stwarzanych przez zamówienia publiczne.

Możliwe rozwiązania

  • Nakłaniać instytucje publiczne do stosowania klauzuli "społecznej" jako narzędzia dla kontraktowania systemy KŁŻ do wprowadzania produkty od lokalnych producentów na rynek konsumentów miejskich.
  • Tworzyć miejscowe "centra żywnościowe", inaczej mówiąc "centra oferujące wszystko pod jednym dachem", które pozwolą grupom rolników i producentów współpracować ze sobą w celu zaspokojenia potrzeb dużych klientów (np. szpitale, szkoły. Centra żywnościowe można by też wykorzystać do wzmocnienia potencjału systemu KŁŻ do obsługi miejscowego przemysłu turystycznego. W centrach żywnościowych należałoby stworzyć infrastrukturę do transportu, gromadzenia i przetwarzania zamówień oraz przetwarzania płatności.
  • Budowanie wiedzy, umiejętności i kompetencji partycypujących producentów i organizatorów  systemów KŁŻ w zakresie zarządzania, marketingu, finansów, informatyki, sprzedaży, negocjacji, rozwiązywania konfliktów itp.
  • Wypracowanie nowatorskich kanałów dystrybucji, wykorzystując nowoczesne rozwiązania informatyczne oraz media społecznościowe.
  • Wypracowanie i stosowanie przez Miasta i Regiony aktywnej polityki zakupów od lokalnych dostawców żywności (np. wdrożenie zasad Mediolańskiego Paktu Polityki Żywnościowej)

6. LOGISTYKA

Wielu "małych" rolników i producentów na własną rękę dostarcza produkty do gospodarstw domowych, sklepów i na targowiska, a przecież współdziałanie w zakresie logistyki i dystrybucji mogłoby doprowadzić do opracowania bardziej wydajnych, ekologicznych i opłacalnych rozwiązań. Działając w pojedynkę, mali producenci doświadczają coraz większych problemów na coraz bardziej konkurencyjnym rynku. Dla małych gospodarstw zlokalizowanych daleko od miast i rynków zbytu, problemy logistyczne wykluczają ich z uwagi na bariery kosztowe.

Możliwe rozwiązania

  • Stworzyć rozwiązania logistyczne i dystrybucyjne oparte na współpracy oraz wykorzystaniu możliwości partycypujących w systemie KŁŻ producentów i konsumentów.
  • Zastosowanie rozwiązania umożliwiające wykorzystanie najbardziej odpowiednich i oszczędnych typów pojazdów (np. pojazdy pozwalające na przechowanie produktu do następnego dnia), czy rozwiązania informatyczne pozwalające określać najbardziej opłacalne trasy przewozu i identyfikować możliwości ładunków powrotnych i dostaw wspólnych.
  • Tworzenie portalów internetowych, którego koszt będzie rozłożony na dużą liczbę producentów, i dzięki któremu producenci będą dysponować profesjonalnym narzędziem zapewniającym widoczność w Internecie i służącym także do obsługi i przetwarzania zamówień, dostaw i płatności.
  • Opracowanie nowatorskich, opartych na współpracy rozwiązań logistycznych, które wykorzystują zasoby tych, którzy partycypują w systemie KŁŻ

7. ŻYWNOŚĆ LOKALNA JAKO WARTOŚĆ

Coraz więcej konsumentów, w szczególności takich którzy nie mają kontaktu bezpośredniego z producentami żywności, po prostu nie przywiązują wartości do lokalnie wytworzonego jedzenia. Wybierają tzw. żywność przemysłową ponieważ jest ona łatwo dostępna, tania i wygodna, a żywność nie stanowi wartością w prowadzonym stylu życia.

Możliwe rozwiązania

  • Wykreować programy edukacji konsumenckiej, oparte na budowaniu na nowo relacji pomiędzy miejskimi konsumentami, a wiejskimi producentami, pomagając w ten sposób budując świadomość i zrozumienie funkcjonowania gospodarka żywnościowej.
  • Angażowanie miejskich konsumentów w regularne prace w gospodarstwach rolnych
  • Szkolne programy edukacyjne.

W ramach działania "Współpraca" należałoby się w związku z tym spodziewać nowych i innowacyjnych rozwiązań we wskazanych obszarach problemowych.

W odróżnieniu od dominujących obecnie typów łańcuchów dostaw żywności, podmioty pośredniczące w drodze produktów od producenta do konsumenta powinny pełnić rolę łącznika pomiędzy odbiorcami a producentem, a nie oddzielać ich od siebie. Aktywnie przekazywać informacje i sygnały w odniesieniu do produktów w obu kierunkach.

Każdy KŁŻ będzie inny, gdyż będzie dysponował innymi zasobami, uczestnicy łańcucha będą dysponowali inną wiedzą, ilością i rodzajem produktów, możliwościami logistycznymi czy produkcyjnymi, a rynek, dla którego będą się zawiązywali może mieć swoje specyficzne wymagania odnośnie asortymentu produktów oraz ich jakości. Funkcjonowanie KŁŻ nie ogranicza się do czystej wymiany towarowej, lecz angażuje zarówno rolników jak i konsumentów w proces tworzenia wiedzy, wartości i znaczenia pochodzenia i jakości oraz produkcji i konsumpcji produktów rolnych.

Stosownie do autorów badań, przy różnych podejściach do tworzenia definicji KŁŻ wyróżnia się następujące niezbędne elementy składowe, jakie potrzebne są do funkcjonowania krótkich łańcuchów dostaw żywności, i których stopień rozwoju w poszczególnych KŁŻ decyduje o dojrzałości/trwałości danego łańcucha. Przy definiowaniu KŁŻ uwzględnia się takie elementy jak liczba uczestników łańcucha, odległość pomiędzy ogniwami łańcucha, różnice kulturowe, formy zarządzania, sposoby komunikowania się, własna odrębność i tradycje żywieniowe (kulturowe) w ramach danego łańcucha.

Generalnie krótkie łańcuchy dostaw żywności postrzegane są jako przywracające autentyczność w zakresie produkcji i konsumpcji produktów rolnych.

Analiza wymienionych elementów składowych w odniesieniu do każdego rozpatrywanego KŁŻ, zarówno nowopowstającego jak też rozwijanego pozwala wysnuć wnioski na temat potencjału danego łańcucha do utrzymania się rynku oraz co do jego możliwości dalszego rozwoju.

Opracowano w Departamencie Rozwoju Obszarów Wiejskich Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Opracowano na podstawie:

  1. Grupa fokusowa EIPAGRI Innowacyjne Zarządzanie Krótkim Łańcuchem Dostaw Żywności. Raport końcowy, 30 listopada 2015 r
  2. Rafał Serafin - opracowanie - "Małe gospodarstwa rolne - niewykorzystany potencjał dla rozwoju wsi i zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego, czyli dlaczego i jak zwiększać zbiorową sprzedaż bezpośrednią małych gospodarstw rolnych w oparciu o systemy krótkich łańcuchów dostaw żywności (kłż)".
  3. Dr Mariusz Maciejczak - "Process maturity of short food supply chains".